48. SPIC EN SPAN

December 2016

Deze uitdrukking staat in Van Dale, maar ik moet bekennen dat ik er tot voor kort nooit van had gehoord. De Engelse versie, spick and span (spreek uit: spen), ken ik al heel lang, maar dat er een Nederlandse versie bestond was mij onbekend, totdat onlangs iemand na het gezamenlijk klaren van een klus uitriep dat alles er nu weer spic en span (rijmend op pan, man, enz.) uitzag. Toen ik naar de herkomst van de uitdrukking op zoek ging, deed ik een verrassende ontdekking.
De Oxford Dictionary zegt dat de uitdrukking oorspronkelijk luidde: “span new: new as a recently made chip of wood”. Rond 1570 werd het: “spick and span new, inspired by the Dutch spiksplinternieuw, which referred to a ship that was freshly built, with all-new nails and timber”. Spick zou dus van het Nederlandse spik komen.
Stoett (Nederlandse Spreekwoorden en Gezegden, 1953) zegt echter precies het omgekeerde: spik komt van het Engelse spick en betekent spijker, en spiksplinternieuw betekent: “zo nieuw als een spijker die net uit het vuur komt, en als een net afgehouwen splinter”.
Van Dale noemt de uitdrukking sinds 1995: “spic en span (naar de naam van een schoonheidsmiddel): netjes opgeruimd, helemaal schoon”.
Het Nederlandse woord span heeft nog andere betekenissen. Zo kan het zijn een tweetal (een span paarden), een tijdsruimte (een korte spanne tijds), de afstand tussen de top van de duim en de pink, en een oude lengtemaat. Wij kennen ook de uitdrukking “hand- en spandiensten verlenen”. Een spandienst was vroeger een dienst waarbij men met paard en wagen en zonder betaling moest helpen aan dijken en wegen, een overblijfsel van de vroegere herendiensten.
 
 
 
Frans Lisman

Antrekoo en kipfilee

Antrekoo en kipfilee

Antrekoo en kipfilee is te bestellen bij boekhandel Jansen & de Feijter in Velp,
tel. 026 – 3628959, voor
€ 12,50 excl. verzendkosten, of € 10,- voor een e-reader.