20. STAF, LANS EN TIJ

Augustus 2014 

Deze woorden komen voor in uitdrukkingen die nog wel eens verkeerd worden gebruikt. “De staf breken over iemand of iets” betekent een afkeurend oordeel vellen. Vroeger, in de middeleeuwen, brak de rechter bij het uitspreken van het doodvonnis zijn houten staf boven het hoofd van de verdachte in stukken. Dat was het teken dat hij zijn macht om de veroordeelde te beschermen, prijsgaf. Deze werd dan vredeloos en kon oorspronkelijk door iedereen straffeloos gedood worden. Later kon alleen de scherprechter het doodvonnis voltrekken. In de politiek gebeurt het met enige regelmaat dat de ene politicus over de andere de staf breekt.
Het woord lans komen we tegen in de uitdrukking “een lans breken voor iemand”. Als u dat doet, neemt u het voor die persoon op. U kunt echter ook een lans breken met iemand. U keert u dan tegen die persoon, u bestrijdt hem of u maakt ruzie met hem. Deze uitdrukkingen zijn ontleend aan het steekspel in de riddertijd.
Het derde woord waarover ik iets wil zeggen is tij, de verkorte vorm van getijde of getij. De letterlijke betekenis van “het tij keert” is de fase waarin, telkens na ongeveer zes uur, de getijden eb en vloed elkaar afwisselen. Het tij is altijd onderwerp, het keert zichzelf, geen mens kan invloed uitoefenen op de wisseling van eb en vloed. Toch lezen we regelmatig in de krant dat er weer iemand, vaak een politicus, een poging gaat doen het tij te keren (of te laten keren). Jaren geleden werd er zelfs een platform “Keer het tij” opgericht om tegen het overheidsbeleid te protesteren. U weet nu dat deze oproep onuitvoerbaar is. Opmerkelijk is, dat noch de goede, noch de foute versie van de uitdrukking in Van Dale is opgenomen. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal bracht uitkomst.

 

Mijn onderschrift van vorige keer over “zich” en ”u” leidde tot meer vragen. Misschien moet ik er nog eens apart over schrijven.

Frans Lisman

Antrekoo en kipfilee
Antrekoo en kipfilee

Antrekoo en kipfilee is te bestellen bij boekhandel Jansen & de Feijter in Velp,
tel. 026 – 3628959, voor
€ 12,50 excl. verzendkosten, of € 10,- voor een e-reader.