47. ONTLEZING

November 2016

In het voorjaar van 2003 werd in de pers bericht dat er sinds 1996 een structurele oplage-daling van de dagbladen plaatsvindt door ontlezing. In zijn Woordenboek  van neologismen (1999) definieert Marc de Coster ontlezing als “de verminderde aandacht voor het lezen als vorm van vrijetijdsbesteding”. Hij trof het woord in 1993 voor het eerst aan, en sinds 1999 staat het in Van Dale.
De Algemene Nederlandse Spraakkunst (1997) leert ons dat woorden met ont- die een werkwoord als grondwoord hebben, onder te verdelen zijn in vier groepen: 1) het tegenovergestelde (ontsluiten, ontspannen), 2) verwijdering (ontkomen, onttrekken), 3) beginnen met (ontbranden, ontwaken), en 4) een restgroep, waarbij als voorbeelden ontbreken en ontwerpen worden genoemd. Ontlezen zou dan bij groep 1 horen.
In 1996 introduceerde minister De Boer van VROM het werkwoord onthaasten, en vervolgens ontstonden, eveneens via de politiek, de begrippen ontpronken, ontpaarsen, en (dankzij Jeltje van Nieuwenhoven) onthanen.
Terug naar ontlezing. Geen fraai woord, maar wel kernachtig, terwijl de betekenis voor iedereen duidelijk is. Ik verwacht in dat verband nog twee nieuwe woorden. Ten eerste ontschrijving: handgeschreven brieven zijn vrijwel geheel verdrongen door e-mails e.d. Ten tweede ontrekening: men rekent allang niet meer zelf, maar gebruikt daarvoor een zakrekenmachine. Op de lagere school waren taal, rekenen, aardrijkskunde en geschiedenis de vier elementaire vakken. Van die vier is de positie van taal en rekenen, vooral door televisie en automatisering, het meest veranderd.

Dit stukje schreef ik in 2003, maar het bleef liggen en toen ik het onlangs weer tegenkwam vond ik dat het, met enige aanpassing, nog best publicabel was. De ontschrijving en ontrekening is, meer dan tien jaar later, alleen maar verder doorgegaan, al komt tot nu toe mijn verwachting niet uit dat het twee nieuwe woorden zijn geworden.

 

Frans Lisman                                                                                                                          

Antrekoo en kipfilee
Antrekoo en kipfilee

Antrekoo en kipfilee is te bestellen bij boekhandel Jansen & de Feijter in Velp,
tel. 026 – 3628959, voor
€ 12,50 excl. verzendkosten, of € 10,- voor een e-reader.